Door Allard Klok

In een communicatietraining wordt in het eigen maken van vaardigheden vaak een beroep gedaan op trainingsacteurs. De trainingsacteurs van PAK Organisatieontwikkeling zetten hun kennis van het acteren en het rollenspel in bij het eigen maken van die vaardigheiden. Om de opbrengst van de inzet van trainingsacteurs te vergroten, zetten onze acteurs hun kennis van systemisch werk in in het rollenspel. Deze nieuwe manier van oefenen geeft een enorme verdieping van de leerervaring van de cursist en zorgt voor een grotere opbrengst van de training.

Besef van je eigen plek in het systeem, en wat je vanaf die plek in het heden doet en nalaat, geeft een waardevol inzicht in de ontwikkeling van medewerkers. Een systemisch acteur zet zijn kennis van systemisch werk in tijdens een rollenspel.
Vanuit de ontwikkelingsstappen (van Bateson) zien we dat onder het niveau van vaardigheid er nog een aantal andere lagen zijn. Deze diepere lagen staan dichter bij de persoonlijkheid (het zelf) en werken ook duurzamer op de ontwikkeling. Een overtuiging, een norm of op een nog diepere laag, de persoonlijkheid, blokkeren vaak de ontwikkeling van een vaardigheid. Als een trainingsacteur in zijn werk naast de vaardigheid ook op die diepere lagen kan werken dan vormt dat een duurzame ontwikkeling, die op al die lagen effect heeft en dus daarmee een veel grotere impact heeft.

In een van mijn trainingen wil een deelnemer oefenen met feedback geven. Hij wil zijn leidinggevende vertellen dat zijn opdrachten te onduidelijk zijn en dat de leidinggevende weinig contact maakt met hem. De stappen – hou het bij jezelf, geef duidelijk het effect aan en wees concreet in omschrijven van de situatie – kan de deelnemer prima voor elkaar krijgen. Tót de acteur in zijn houding en gedrag het beschreven gedrag van de leidinggevende laat zien. De deelnemer vergeet alle tips en zit als een klein jongetje angstig naar de acteur te kijken. Het lukt hem gewoonweg niet om de vaardigheid in te zetten. De deelnemer komt door het gedrag van de acteur in een oude ervaring terecht en handelt volgens die ervaring. Het is letterlijk in zijn houding terug te zien. Dan stelt de acteur de vraag ‘tegenover wie zit je nu eigenlijk?’ en na een kort onderzoek komt de deelnemer er achter dat hij dit kent van zijn vader.
De vaardigheid werkt onvoldoende omdat de situatie een herinnering uit het systeem van de deelnemer triggert op een diepere laag. De acteur gaat vanuit deze herinnering werken op de systemische laag en vraagt hoe hij de situatie kent van vroeger en wat er in die situatie is gebeurt. De deelnemer zegt dat hij dat zo herkent van vroeger en dat hij altijd bang was dat zijn vader boos zou worden als hij iets wilde vragen. De acteur laat de geschiedenis en stapt met dit inzicht terug in het hier en nu. Hij vraagt de deelnemer dat beeld mee te nemen en zich in de situatie met de directeur te herinneren hoe spannend het is om iets te vragen met het risico dat de ander boos wordt. De deelnemer kan nu met veel meer rust en voorzichtigheid contact maken met de acteur in het rollenspel.

In bovenstaand voorbeeld geeft het inzicht in de diepere systemische laag inzicht in waarom de vaardigheid van feedback zo slecht werkt. Inzicht in het systemische zorgt voor rust en aanvaarding van de intensiteit van de situatie met die leidinggevende. Dat maakt het op die laag makkelijker communiceren.

Een systemisch acteur kent de familiedynamieken en kan houding en gedrag in een simulatie terugbrengen in een systemische bedding. Daarnaast kan het gebruik maken van een systemisch veld, juist enorm veel inzicht geven en sneller effect sorteren. Een vaardigheid oefenen we vaak cognitief, kennis van een model of theorie die we in een aantal cognitieve stappen eigen kunnen maken.
Het voorbeeld hierboven over feedback is een hele bekende en wordt ook wel de 4 G’s genoemd; benoem gedrag, benoem gevolg, benoem gevoel en benoem gewenst. Door zo te werken leren we de deelnemer cognitief de stappen te maken, wat we vergeten is de fysieke ervaring in het contact mee te nemen. In het contact van mens tot mens nemen we letterlijk onszelf mee, ons systeem, ons lijf en daarin opgeslagen alle geschiedenis. Door als acteur hiermee te werken verdiepen we het inzicht en de ervaring van de deelnemer. In het contact, in de ontmoeting gaat ons lijf, en dat van de deelnemer, resoneren. Dit resoneren duiden geeft de deelnemer op een systemisch niveau inzicht en kennis.

Hij baalde enorm van de collega die met een grote mond hem kwam vertellen wat er anders moest. Hij zei in het uitleggen van de casus “ik moest mezelf inhouden om hem niet te slaan. Hij maakt me echt kwaad’. De acteur luistert naar hem en vraagt hem tegenover hem te komen staan. De jongen gaat tegenover de acteur staan. De acteur staat in een neutrale houding, ontspannen, handen losjes, zachte blik, hij kijkt de deelnemer aan. De acteur vraagt de jongen wat er gebeurt. De jongen zegt dat hij boos wordt op de acteur. De acteur vraagt waarom. “Omdat je dreigend tegenover me staat”, zegt de jongen. De acteur vraagt te beschrijven wat hij ziet, de jongen interpreteert alles aan de houding van de acteur. Dan zegt de acteur “zal ik beschrijven wat ik zie? Ik zie een hele bange jongen tegenover me staan.” Hij schrikt. Hij vertelt iets over zijn geschiedenis. Hij beseft nu wat hij steeds doet in het contact en hoe groot hij zich moet maken. Elk contact is meteen een strijd. Dit inzicht geeft hem veel rust. Met dit inzicht doet de acteur het rollenspel. Er is rust en de deelnemer kan vanuit die rust veel makkelijker met de collega omgaan.

Meer weten over systemisch acteren? »